注册 登录  
 加关注
   显示下一条  |  关闭
温馨提示!由于新浪微博认证机制调整,您的新浪微博帐号绑定已过期,请重新绑定!立即重新绑定新浪微博》  |  关闭

海热提江·乌斯曼(Utghur)博客

为故乡。。。

 
 
 

日志

 
 

19-20-Esir Uyghur medeniyet Tarihida Mehmud KashGheri  

2007-12-29 23:45:17|  分类: 默认分类 |  标签: |举报 |字号 订阅

  下载LOFTER 我的照片书  |

 

19. ve 20.as&305;rlardaki Uygur Kültür tarihinde Ka&351;garl&305; Mahmud

 

Geyretcan OSMAN(Ut&287;ur)

 

Büyük dü&351;ünür ve &351;air Yusup has hacip &351;öyle diyor: “alimlerin ilmi halk&305;n yolunu ayd&305;nlat&305;r, onlar&305; pek çok sev ve onlardan Hürmetle bahset, senin için laz&305;m olan onlar&305;n ilmidir; onlar insanlara yol gösterecek, do&287;rulu&287;a sevk eder. onlar&305;n ilmi halk için bir ma&351;’ale oldu, geceleyin me&351;ale yanarsa, insanlar yolu &351;a&351;&305;rmazlar;”(1)   

Büyük adamlara sayg&305; göstermek, bilginleri anmak ve eserlerini korumak, istinsah etmek, hikmet savlar&305;n&305; okumak ve üzerinde mütalaa etmek, ad&305;na türbe ve anit kabr&305; yap&305;p her zaman ziyaret etmek, bu süretle yeni nesilleri yeti&351;tirmek Uygurlar&305;n geleneksel bir ya&351;am tar&305;zlar&305;ndand&305;r. Ka&351;garl&305; Mahmud 11.as&305;rda ya&351;ayan büyük Türk dilcisidir. O, Divanü Lugat-it -Türk adli eseriyle tan&305;nm&305;&351;t&305;r. Uygurlar&305;n, Ka&351;garl&305; Mahmud’un do&287;um yeri olan Ka&351;gar’a ba&287;l&305; Opal kasabas&305;n&305;n Azik köyünde yer alan çok manzaral&305; “Noruz Bulak” yan&305;nda bulunan tepelik bir alanda Türbe yap&305;p 1000 senedir ziyaret etmekte olduklar&305; yukar&305;da bahsetti&287;imiz fikrin aç&305;k bir delilidir.(2)

Uygurlar&305;n yak&305;n ça&287; tarihinde ya&351;ayan bir çok bilim sever adamlar çe&351;itli &351;ekiller ile Ka&351;garl&305; Mahmud’u anm&305;&351; ve ona sayg&305; göstermi&351;. Bunlar Ka&351;garl&305;’dan iftihar duymu&351; ve eserleri hakk&305;nda mesaj vermi&351;tir ve bu büyük bilim adam&305;n&305;n ad&305;n&305;n son nesillere ula&351;mas&305; için büyük çaba harcam&305;&351;t&305;r.

A&351;a&287;ida 19. ve 20.as&305;rlarda ya&351;ayan Uygur ayd&305;nlar&305;n&305;n ve yabanc&305; millet müelliflerinin Ka&351;garl&305; Mahmud hakk&305;nda verdi&287;i biligileri gösterece&287;iz.

1. Ka&351;garl&305; Mahmud’un Türbesi hakk&305;nda özel bir tezkere yaz&305;lm&305;&351;t&305;r. Ayn&305; tezkerenin esas    muhtevas&305; kimi adamlar taraf&305;ndan ezberlenmi&351;tir. Bildi&287;imiz ilk tezkerelerden birini Ka&351;garl&305; tarihçi Abdul-Al&305;, Tezkere’i Hazreti Mollam adi alt&305;nda 1791’de yazm&305;&351;m&305;&351;t&305;r.(3) Bu gibi tezkereler günümüze kadar halk aras&305;nda saklanm&305;&351;t&305;r.

2. Ka&351;garl&305; Mahmud’un Türbesi “Hazreti mollam” ad&305;yla maruf olmu&351;tur. Buras&305; Bilgiç adamlar&305;n ve ilim pe&351;inden ko&351;anlar&305;n s&305;k s&305;k toplan&305;p, ziyaret edecek, ate&351; gecesi ve bilimsel konu&351;malar düzünleyecek bir yer haline gelmi&351;tir. böyle bir tutumun ne zamandan ba&351;layarak yayg&305;n bir duruma geldikleri hakk&305;nda elimizde yaz&305;l&305; bir malzemelerin bulunmamas&305;na ra&287;men, ayn&305; eylemin 20.asr&305;n 50’l&305; y&305;llar&305;na kadar devam ettiklerini gören kimseler ve mu&351;ahidler vard&305;r.

3. Muhammed Sadik Ka&351;gari(1725-1849), Mesnevi &350;irip adl&305; kitab&305;n cilti üstüne hicri 1252’de (1836-1837) bir “hediyename” yazm&305;&351; ve ayn&305; kitab&305; Ka&351;gar Opal’da bulunan “Hazreti Mollam” türbesine mutlak vakfetmi&351;tir. üzerinde &351;öyle yaz&305;lm&305;&351;t&305;r: “hicri 1252’de yan&305; S&305;&287;&305;r y&305;l&305; 14.recep günü &351;eriat&305; temel yapm&305;&351; olan Ka&351;gar kad&305; mahkemesinin kad&305;s&305; – ben ki, Molla Sadik Alam Ala Ahuno&287;lu &351;u hususta bir hüccet verip mühürledimki, ben bu sene 114 ya&351;&305;nday&305;m. vücudumun sa&287;lam bir durumu alt&305;nda, ilime kar&351;&305; hislerim, sevgilerim ve erdemli bir davran&305;&351;lar&305;m ile ayd&305;nl&305;&287;&305;n kayna&287;&305;n&305; olu&351;turan, muhtevas&305; sadece ilimden kurulmu&351; olan ve alti defterden mute&351;ekkil olmak süretiyle sayfalar&305; çok itinali ve güzel bir biçimde yaz&305;lan bu paha biçmez ve alt&305;n para ile sat&305;n al&305;nm&305;&351; varl&305;&287;&305;m say&305;lan Mesnevi &350;irip adl&305; bu kitab&305;m&305; Ka&351;gar’&305;n Opal bölgesinde da&287; yamaçlar&305;nda bulunan “ar&305;k bulak” yan&305;na gömülmü&351; Hazret mevlam, dinin güne&351;i, Huseyino&287;lu, kalem sahibi Ka&351;garl&305; Mahmud’un Türbesine mutlak vak&305;f ve ebedi olarak arma&287;an ettim”(4) O s&305;rada , Ka&351;gar’&305;n ünlü ve büyük &351;ahsiyetlerinden müderris, din adam&305; Nazar Ahunum, ba&351; katib Molla Abdulrahim Nizari, Noruzahun katib, Turdu&351;ahun katib, Turdi &350;eyh Ahunum, Molla &286;ocilak ve Zeydin Kurulbegi gibi adamlar da mü&351;ahid olarak ayn&305;  hüccet üstüne mühürlerini basm&305;&351;t&305;r.(5) bu Kitap, Ka&351;gar büyüklerinden Kutluk &350;avki huzurunda uzun süre sakland&305;ktan sonra o&287;lu Amir Huseyin Kad&305; ahunumun eline geçmi&351;tir ve 1983’de halk hükümetine teslim edilmi&351;tir. Bu tarihten sonra Ürümçi’de — &350;incang sosyal bilimler akademisi el yazmalar bölümünde saklanmaktad&305;r. Ezcümle, cilti üzerine hediyename yaz&305;lan bu kitab&305;, Uygur ayd&305;nlar&305; elden ele geçirip okumu&351;tur.

4. Abdulrahim Nizari, Turdu&351; Ahun Garibi ve Ahmet Ziya’i gibi &351;airler “Hazreti Mollam ”&305; ziyaret ederken kendine atif edilen &351;iirleri yazm&305;&351;t&305;r.

Abdulrahim Nizari(1767?-1850?) Ka&351;gar medreselerinde müderris olmu&351;tur. &350;air bir defa “hazreti mollam” Türbesine ziyarete giderken &351;öyle bir &351;iir yazm&305;&351;t&305;r:

Yene hazreti &351;eyh hebibi Ecem,

Ki kayra&287;&305;da k&305;lm&305;&351; vücudu edem.

Opalda yatm&305;&351; Hazreti mevla,

Ki molla demi&351; her bir zeipu kevi.

Yene hem azizi imamlar diban,

Diyari opal’da olmu&351;tur ayan,

Yene yeri paki azizan durur,

Bunlar menzili kum &351;ehidan durur.

Ki seyd calalleddin Ali necad,

Bunlar yeri paki asl&305; Ba&287;dad.(6)

Turdu&351; Ahun Garibi(1802-1862?) ka&351;gar’da ya&351;ayan ünlü &351;airlerdendir. Kitabi garib gibi bir kaç dev eserleri vardir. &351;air, Muhammed Sadik Ka&351;gar&305;’n&305;n Ka&351;garl&305; Mahmud türbesine kitap vakif etmesine mü&351;ahid olanlardand&305;r. O, s&305;k s&305;k “Hazreti Mollam” türbesini ziyaret etmek için gitmi&351;tir ve ayn&305; ziyaretleri esnas&305;nda “Hazreti Mollam” mescidinin kap&305;sina &351;öyle bir &351;iir yazm&305;&351;t&305;r:

Ümüd birle gelmi&351;im dergah&305;na padi&351;ahim dat,

Bu bekru-zari birle arz k&305;ld&305;m, k&305;lma&287;&305;l berbat.

&350;air bu &351;iirin alt&305;na “1252, Molla Turdu&351; asi Ka&351;gar&305;” diye imza atm&305;&351;t&305;r.(7) 

1839-1840 tarihinde yaz&305;lan bu mesneviyi, 1940’l&305; y&305;llar&305;nda Rabiya ve Saiddin operas&305;n&305; yazmak iste&287;inde bulunan &351;air Ahmet Ziya’i, eseri için malzeme toplamak amac&305;yla “Hazreti mollam”i ziyaret ederken görmü&351;tür. &350;airin 1980’l&305; y&305;llar&305;nda Ayn&305; Operay&305; temel ederek yazd&305;&287;&305; Rabiya ve Saiddin adl&305; &351;iiri destan&305;nda bu ziyareti anm&305;&351;t&305;r ve bu hususta &351;öyle bir &351;iir yazm&305;&351;t&305;r:

büyük bilgin Mahmud Ka&351;gar&305;n&305;,

bu yüce insan&305;n gömüldügü yerini.

Her zaman seçti&287;i bir seyirgah&305;,

Zannetmi&351; o yeri ilimin bargah&305;,

 Bu destan&305;n yaz&305;ld&305;&287;&305; o esnada ben,

 Bir görmek için dü&351;kün oldum oraya,

 Ziyaret amac&305;yla gittim Opal’a.

 Gözüm dald&305; orada kap&305; tahtas&305; üstüne,

 As&305;l her yerinde pek çok yazma yaz&305;lm&305;&351;,

 &304;çinde baz&305;lar&305; sa&287;lam, baz&305;lar&305; bozulmu&351;.

 Kap&305; tahtas&305; üstünde &351;u bir yazma görülmü&351;,

 &350;öyle Demi&351;ki, bu Garibi’nin eliyle yaz&305;lm&305;&351;.

Silinmeden o yazma sa&287;lam saklanm&305;&351;,

Garibinin yazmas&305;n&305;n asl&305; al&305;nm&305;&351;.(8)

Bundan ba&351;ka &350;emseddin Damollam ile Kutluk &350;avki &351;iirlerinde Ka&351;garl&305; Mahmud’dan bahsetmi&351;tir.

&350;emseddin Damollam(1874-1933) Ka&351;gar’&305;n ünlü müderrislerindendir, Din adam&305; ve &351;aiirdi. o, A&351;a&287;&305; yukar&305; 20.asr&305;n ba&351;lar&305;nda Satuk Bugrahan Türbesini ziyaret ederken onun yan&305;nda bulunan Çahar Ba&287;da gömülen &351;air Mahmud hakim Beg’in(1818-1902) mezar&305;n&305; da ziyaret etmi&351;tir ve kabr&305;s&305; üstüne &351;öyle bir parça &351;iir yazm&305;&351;t&305;r:

Sani Mahmud Ka&351;gar&305;’n&305;n yurdu Atu&351; me&351;hedi,

Babas&305; Mirahmad&305; Sultan Satuk &351;eyhiydi.

&304;yi bir izler b&305;rakti öldü acep ol rahmeti,

Dine – kavme hizmetinden dolay&305; dilerim ona bir cenneti.(9)

Demekki, Ka&351;garl&305; Mahmud hakk&305;nda iyice bir bilgi edinmi&351; olan &350;amseddin Damollam, devrinin tan&305;nm&305;&351; bilgini ve &351;airi say&305;lan Mahmud hakim Beg’e büyük bir sayg&305; göstermi&351; ve  “ikinci Ka&351;garl&305; Mahmud” olarak de&287;erlendirmi&351;tir.

Kutluk &350;avki(1876-1937) Ka&351;gar’da yeti&351;mi&351; bilgi sever bir zatt&305;r. O, Ka&351;gar medreselerinde ve Kahire’de, &304;stanbul’da ve Moskva’da tahs&305;l&305;n&305; yapm&305;&351;t&305;r. Ka&351;garl&305; Mahmud’u iyi ö&287;renen ve &351;uurlu bilginlerden olan Kutluk &350;avki, 20.asr&305;n ba&351;lar&305;nda yazd&305;&287;&305; “Ka&351;gar” adl&305; bir siirinde &351;öyle yazm&305;&351;t&305;r:

Küçümsememe Ka&351;gar’&305; , bu yerde merdanlar gömülmü&351;,

Hazreti Sultan Satuk Bugra’i –hakanlar gömülmü&351;. 

Halk için can verip, dü&351;man ile sava&351; yapm&305;&351;,

Ol &351;ehidu kahraman alp Arslanlar gömülmü&351;. 

I&351;&305;k saç&305;p “Kutadgu bilig” halki etmi&351; bahtiyar,

Has Yusup Hacip gibi ilim sahibi kimseler gömülmü&351; .

Yad&305;kar etmek için cihan’a yazd&305; “Divanü Lugat”,

Mahmudul Ka&351;gar&305; gibi &351;eref ve &351;an sahipleri gömülmü&351;.

Celbetmi&351; &350;avkini el için &305;&351;&305;klar saç&305;p

Bu &351;ehirde pek çok halk o&287;lu insanlar gömülmü&351;.(10)

5- Min-guo döneminde(1912-1949) &350;incang’da baz&305; kitapl&305;klar kurulmu&351;tur. Kitap raf&305;nda dizilmü&351; çe&351;itli kitaplar aras&305;nda Divanu-Lugat-it-Türk de vard&305;. Ayn&305; kitab&305;n okuyucular aras&305;nda büyük bir ilgi çekti&287;i bilinmektedirler.

Abdulkad&305;r Damullam(1862-1924) Kitapl&305;&287;&305;-- Uygurlarda demokratik hareketlerinin öncülerinden Abdulkad&305;r Damollam, Rusiye’deki tahs&305;l&305;n&305; tamamlay&305;p Ka&351;gar’a döndükten sonra Orda Önü’nde bulunan evinin yan&305;nda kurmu&351;tur 1920-1924 tarihinde aç&305;lm&305;&351; bu kitapl&305;kta Divan’&305;n Kilisli Rifat nüshas&305; konmu&351;tur.(11) Bu nüsha 1915-1917 tarihinde Türkiye’de yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r.

Yusup Has Hacip Kitapl&305;&287;&305;-- 1945-1949 tarihinde Ürümçi’de tesis edilmi&351;tir. Bu kitapl&305;kta Divan’&305;n Bes&305;m Atalay taraf&305;ndan Türkiye Türkçesine çevrilmi&351; ve 1939-1941 tarihinde yay&305;nlanan nüshas&305;n&305;n yan&305;s&305;ra Kutadgu bilig de konmu&351;tur.(12)

6. Min- Guo’nin ilk ça&287;lar&305;ndan ba&351;layarak Uygur ayd&305;nlar&305; ve bilginleri Divan’&305; Uygur Türkçesine çevirip milletin tüm fertlerine detayl&305; olarak bildirmek istemi&351;tir. Bu hay&305;rl&305; çal&305;&351;may&305; ilk olarak Uygur demokratik hareketlerinin öncülerinden Kutluk &350;avki ele alm&305;&351;t&305;r. O, Türkiye’de Tahs&305;l&305;n&305; yapt&305;&287;&305; s&305;ralarda Divan’&305;n Kilisli Rifat taraf&305;ndan yay&305;nlanan nüshas&305;ndan bir adet sat&305;n alm&305;&351; ve 1917’den sonra vatana dönerken beraber götürmü&351;tür ve tercüme edilmesini gündeme getirmi&351;tir.(13) 1930’ lu y&305;llar&305;nda &350;avki’nin vatansever, ate&351; kalibl&305; &351;air Mamat Al&305; efendi(tavfik) ile beraber Divan’&305;n tercümesine resmi giri&351;ti&287;ini biliyoruz. Fakat, 1937’de bu iki bilim adam&305;n&305;n Shing-Shi-Sai taraf&305;ndan ac&305;kl&305; bir &351;ekilde öldürülmesi nedeniyle tercüme i&351;leri kesilmi&351;tir. (14)ondan sonra bu Hay&305;rl&305; harekete, ünlü din adam&305; ve Arap dili uzman&305; &304;smail Damollam tak&305;pç&305; olmu&351;tur.

&304;smail Damollam, tahs&305;l&305;n&305; do&287;um yeri Ka&351;gar medreselerinde yapm&305;&351; nüfüzlü bir din adam&305;d&305;r. Sonra Çöçek ilinde yerle&351;en &304;smail Damollam 1946’de Üç il devrimin önderlerinden  Ahmatcan Kas&305;m&305;’n&305;n te&351;viki ile Divan’&305;n 1.ciltini Uygur Türkçesine tercüme etmi&351;tir.(15) Damollam, yeni bir tercüme üslubunu uygulamas&305;na ra&287;men, sözlüklerin Arapça izahlar&305;, notlar&305; ve eski dillerin Gramer kurallar&305;n&305; mümkün oldu&287;u kadar detayl&305; ve kolay anla&351;&305;l&305;r bir biçimde ayd&305;nlatmaya çal&305;&351;m&305;&351;t&305;r. Oldukça s&305;cak bir tutum ve soromluluk duygusu ile yap&305;lan be tercümede, kendi stellerine uygun bir tarizda baz&305; Arapça terimlerini çok say&305;da kullanmalar&305;na ra&287;men, baz&305; sebeblerden dolay&305; ayn&305; &351;erefli bir çal&305;&351;ma devam edememi&351;tir.(16)

1950’l&305; y&305;llar&305;nda ünlü &351;air ve edebiyatç&305; Ahmet Ziya’i, Divan’&305;n çal&305;&351;malar&305;n&305; omuzlar&305;na ald&305;. o s&305;ralarda Ka&351;gar’da il ba&351;kan&305; olarak tay&305;n edilen Saydulla Sayfullayuf’un her bak&305;mdan desteklemesi ve il’e ba&287;l&305; emniyet bürosünün ba&351;kan&305; Abdulrahim Emin(fetek)’in düzenlemesi alt&305;nda Ahmet Ziya’i, 1951-1952 tarihinde Divan’i Türkiye Türkçesinden ça&287;da&351; Uygurça   tercüme etmi&351;tir.(17) ayn&305; tercümenin orijinal&305;n&305; Büyük karde&351;i, Ka&351;gar Sakiya medresesinin müderrisi, din adam&305; ve &351;air Muhammedhan Maksum sekiz basma tabakl&305; bir deftere Arap dilinin Hat sanat&305;na uygun bir biçimde istinsah etmi&351;tir. istansah &351;ekli ise defterin sa&287; taraf&305;na eserin Arapça nüshas&305; ve sol taraf&305;na Uygurça tercümesi verilmek süretiyle yap&305;lm&305;&351;t&305;r. O ça&287;da Ka&351;gar’&305;n müderrislerinden Muhammed Eminhaci gibi Arap dili uzmanlar&305; tercüme Orijinal&305;n&305; bilimsel bak&305;mdan gözden geçirmi&351; ve 3.cildinin son sayfas&305;na &351;öyle yazm&305;&351;t&305;r “ tercüman Ahmed Ziyai Bey bu dev eseri çok güzel bir &351;ekilde tercüme etmi&351;. Biz onun tamamen do&287;rulugunu tasvip etmek üzere mühürlerimizi bast&305;k”(18)

Sayfullayuf’un Ka&351;gar’dak&305; görevi 1953’de sona ermi&351;.o, Ayn&305; y&305;l Ürümçi’ye dönerken Divan’&305;n Tercüme orijinal&305;n&305; beraber getirmi&351; ve k&305;sa bir zamandan sonra Eyalet Kültür bakanl&305;&287;&305;na ba&287;l&305; kültür yad&305;garl&305;klar&305; servisinin sorumlusu ×× Bey’e  teslim etmi&351;tir. Sayfullayuf’un bildirdi&287;ine göre, ayn&305; s&305;ralarda, önce Saven ve Çöçeklerde, 1950’den sonra Ürümçi’de çal&305;&351;an bir adam(ad&305;n&305; hat&305;rl&305;yamam&305;&351;) Divan’&305;n matbua nüshas&305;n&305; ve bir tercüme orijinal&305;n&305; sayfullayuf’un eline vermi&351; ve &351;öyle demi&351;tir: “muhtemel ben bunu Gün &305;&351;&305;&287;&305;na  ç&305;karam&305;yaca&287;&305;m. Duydu&287;uma göre, Ka&351;gar’da çal&305;&351;t&305;g&305;n&305;z s&305;ralarda bu eseri Ahmed Ziyai’nin eliyle tercüme ettirmi&351;siniz. Ara&351;t&305;rmalar için lüzumlu olursa bunundan da istifade edilirsin”.(19) bu tercüme ayn&305; adam taraf&305;ndan m&305; yap&305;ld&305; veya di&287;er bir kimse taraf&305;ndan m&305; yap&305;ld&305;? Bunu bilmiyoruz. Sayfullayuf Bunlar&305; da ayn&305;  ×× Bey’e teslim etmi&351;tir.

1960’l&305; y&305;llar&305;nda Uygur Sayran&305; Divan tercümesi ile u&287;ra&351;m&305;&351;lard&305;. 1960-1963 tarihlerinde yapt&305;&287;&305; bu tercüme, Sal&305;h Mutellifof’un haz&305;rlad&305;&287;&305; Üzbekçe nüshas&305;ndan tercüme edilmi&351;tir. Burhan &350;aidi bu haberi duyduktan sonra çok sevinmi&351; ve ayn&305; kitab&305;n Besim Atalay    taraf&305;ndan üç ciltli olarak yay&305;nlanan ve 1945 de ××, ×× Beyler taraf&305;ndan kendine arma&287;an  edilen Türkçe nüshas&305;n&305; Pekin’den ona göndermi&351;tir. Uygur Sayran&305; yine Divan’&305;n Arapça Nüshasini bulmu&351; ve iki nüshan&305; Din bilimcisi Muhammed Sal&305;h damollam ile beraber titiz bir tutumla mukayese ederek, tercümenin bilimsel de&287;erini daha yükseltmi&351;tir. O, bu yeni Tercüme orijinal&305;n&305; &350;incang Sosyal bilimler akademisi tarih ara&351;t&305;rmalar&305; enstitüsü sorumlular&305;na teslim etmi&351; ve yay&305;na vermesi hususunda oneride bulunmu&351;tur. 1966’de “Kültür devrimi” ba&351;lanm&305;&351;. Böylece bu tercüme orijinal&305; kara(zararl&305;) kitaplar listesine al&305;narak sergilenmi&351;tir. fakat k&305;sa b&305;r zamandan sonra kaybolmu&351;tur.(20)

&304;brahim Muthi Bey Pekin’de Milletler yay&305;n evininin kurulu&351; hizmetine i&351;tirak etmi&351; ve bir tak&305;m kitaplar&305;n yay&305;nlanmas&305; için çaba harcam&305;&351;t&305;r. O, 1956’ de yay&305;n evi sorumlular&305;na yaz&305;l&305; bir dilekçe vermi&351; ve Divan’&305; yay&305;nlamak hakk&305;nda öneride bulunmu&351;tur. Bu öneri yay&305;nevi arac&305;l&305;&287;&305;yla Ba&351;bakan Zhou-En-lai’e bildirilmi&351;tir. Ba&351;bakan bu önerini gördükten sonra hemen “eger Uygurlarda böyle bir klasik eser var olursa, kat&305; yay&305;nlamak lüzumludur” diye bir direktif vermi&351;tir.(21) böylece &304;brahim Muthi &350;incang’daki ilgili adamlara mektup göndermi&351; ve Divan’&305;n tercüme nüshas&305;n&305;n hemen Pekin’e iletilmesini istemi&351;tir. Ama, bu istek gerçekle&351;inceye kadar an&305;den “eski kitaplar&305; tahk&305;k etme herakeri” ba&351;lanm&305;&351;. Neticede Divan’&305;n yay&305;n&305; da kendili&287;inden durmu&351;tur.(22)

7. Min-guo döneminden 1980’l&305; y&305;llar&305;na kadar Uygurlar&305;n okumu&351;luk kimseleri  ve ilimsever adamlar&305; Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divan hakk&305;nda ara&351;t&305;rma yapmaya ba&351;lam&305;&351; ve çal&305;&351;malar&305;nda önemli bilgileri vermi&351;tir. örne&287;in, bu konudak&305; ara&351;t&305;rmalar&305; ilk olarak Abdukad&305;r Damollam( 1919-1924 tarihlerinde), Kutluk &350;avki (1917-1930 y&305;llar aras&305;nda), Mamat Al&305; Efendi  (1930’l&305; y&305;llar&305;nda) ele alm&305;&351;t&305;r. (23) Ondan sonra ayd&305;n kimseler bunlar&305; tak&305;p etmi&351;tir. a&351;a&287;i yukar&305; 80 sene kadar devam eden bu ara&351;t&305;rmalar&305;n &351;öyle bir özeti vark&305;, 20. asr&305;n ilk yar&305;s&305;nda ara&351;t&305;rmalar ara s&305;ra devam etmi&351;tir. sadece ayd&305;nlar ve baz&305; okumu&351;luk kimseler Ka&351;garl&305; ve Divan hakk&305;nda belirli bir bilgi edinmi&351;tir. 1950’l&305; ve 1960’ l&305; y&305;llar&305;nda Muhammedcan Sadik, Abdu&351;ukur Mehmet Emin, Ablimit Rozi, Geng-Shi-Men gibi ara&351;t&305;r&305;c&305;lar bilimsel yönü bir az a&287;&305;rl&305;k ta&351;&305;yan makaleleri yazm&305;&351;t&305;r. Bunlar&305;n baz&305;lar&305; ne&351;redilmi&351;tir.1970’l&305; y&305;llar&305;n sonunda Chang-Guang-Da, Abdu&351;ukur Turdi, Hao-Guan-Zhong ve Ma-An gibi ara&351;t&305;r&305;c&305;lar&305;n yazd&305;&287;&305; makaleler Uygurçe ve Çinçe yay&305;nlanan dergilerde ne&351;redilmi&351;tir. 1980’den sonra bu konudak&305; makaleler sürekli oalrak ortaya ç&305;km&305;&351;t&305;r. Günümüze kadar Bu konu ile ilgili Uygurçe ve  Çinçe  olarak ne&351;redilen yaz&305;lar&305;n say&305;s&305; 500 den fazla olmu&351;tur. 

8. Ka&351;garl&305;’n&305;n ad&305;na at&305;f edilen okullar kurulmu&351;tur. 1932’de Çöçekte “Mahmudiye Uygur K&305;zlar okulu” ad&305;nda yeni – ça&287;da&351; bir okul kurulmu&351;tur. Asl&305;nda “Ka&351;garl&305; Mahmud” ad&305;n&305; takmak isteyen kurucular, Eyalet hükümetinin Çinli umum valisi Chin-Shu-Ren’in ö&287;retim alan&305;nda uygulayan terörlü politakas&305;n&305;n s&305;n&305;rlamas&305;na maruz kalmamak için, okul ad&305; içindeki “Ka&351;garl&305;” sözünü k&305;saltarak bahsedildi&287;i &351;ekilde ad vermi&351;tir. 10 mart 1946’de il hükümetinin tasdiki ile “Ka&351;garl&305; Mahmud k&305;zlar okulu” ad&305;n&305;n kullan&305;lmas&305; kararla&351;t&305;r&305;lm&305;&351;t&305;r. Böylece, bu , Büyük bilginin ad&305; verilen ilk okul olmu&351;tur. 2 ekim 1946’de Ahmetcan Kas&305;m&305; bu okulu gözden geçirmi&351; ve ö&287;retmen ve ö&287;renim konusunda önemli bir demeç vermi&351;tir(24)

9. &350;incang’da Ka&351;garl&305; Mahmud’un Heykelini dikmek te&351;vik edilmi&351;tir. Ressam Gazi Ahmet, 1957’de ne&351;redilen Güzel sanat&305;m&305;z&305;n rolünü icra edelim adl&305; yaz&305;s&305;nda, bu husustan bahsetmi&351; ve &351;öyle yazm&305;&351;t&305;r: “Ürümçi’nin ba&351;l&305;ca caddelerinde ve cemaat yerlerinde Ka&351;garl&305; Mahmud ve Ba&351;alasagunlu Yusub’un heykelini dikersek son nesillere vatanseverlik, bilim ve ahlak e&287;itiminin verilmesimde önemli bir rolü olacakt&305;r.” Gerçekten son zamanlarda, yan&305; 1990’l&305; y&305;llar&305;nda bilginin do&287;um yeri Opal’da görkemli bir heykeli dikilmi&351;tir. 1980’den sonra yeniden tam&305;r edilen türbesinin müze k&305;sm&305;nda Ayn&305; ressam taraf&305;ndan büyük boyda yap&305;lm&305;&351; Ka&351;garl&305; Mahmud’u çal&305;&351;&305;rken gösteren temsili bir resim konmu&351;tur.

10. 1950’l&305; y&305;llardan ba&351;layarak orta okul ve ünversitelerde ka&351;garl&305; Mahmud ve Divan hakk&305;nda konferanslar verilmi&351;tir. Çin Halk cumhuriyeti kurulduktan sonra &350;incang’dak&305; Uygur okullar&305;nda yeni derslikler kullan&305;lm&305;&351;t&305;r. 1951’de haz&305;rlanan Vatan edebiyat&305; adl&305; orta okul dersli&287;inde Ka&351;garl&305; Mahmud’un biografyas&305; verilmi&351;tir. 1957’de &350;incang enstitüsünde ancak yar&305;m senelik bir muddetle söylenen Uygur Klasik edebiyati içinde Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divan hakk&305;nda konfranslar verilmi&351;. Fakat, Bunu ××Bey söylemi&351;tir. Bu gibi konferanslar 1962-1963’lerde tekrar görülmü&351;tür. Bunu ö&287;retmenlerden Muhammedcan Sadik vermi&351;tir.

1978- 1979 tarihlerinde ilk olarak &350;incang Ünversitesinde, ondan sonra Ka&351;gar pedagoji okulunda, &304;li Pedagoji okulunda ve Kuzey Bat&305; milletler enstitüsünde Uygur Klasik edebiyat&305; dersli&287;i tesis edilmi&351;tir.  bu dersli&287;in bir bölümü Ka&351;garl&305; Mahmud ve çal&305;&351;malar&305; için ayr&305;lm&305;&351;t&305;r. &350;incang Ünversitesindeki ayn&305; dersi Prof.&350;arafeddin Ömer söylemi&351;tir.

11. “Uygur edebiyati tarihi” ad&305; ile yaz&305;lacak kitaplarda Ka&351;garl&305; Mahmud için özel bir yer verilmek planlanm&305;&351;t&305;r. 1956-1957 tarihinde &350;incang Uygur Özerk bölgesi yazarlar birli&287;i “Uygur edebiyat tarihi” üzerinde bir proje yapm&305;&351;t&305;r. Bunun için Ürümçi’ye ça&287;r&305;lm&305;&351; Ahmet Ziya’i Divan’&305; yeniden gözden geçirmi&351;tir. &304;lgili makamlar&305;n karar&305; üzerine Ablim&305;t Rozi ayn&305; kitaba vermek amac&305;yla alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü lugat-it-Türk adl&305; eseri ad&305;nda önemli bir makala yazm&305;&351;t&305;r. 1957’de gene ayn&305; kitab&305;&305;n malzeme kaynaklar&305; olarak haz&305;rlanm&305;&351; Uygur klasiklar&305; el yazma kataloglar&305;’nda Divan hakk&305;nda bilgi verilmi&351;tir. Maalesef, 1958’de ba&351;layan sa&287;c&305;lar alayhinde mücadele dolay&305;ndan bu proje gerçekle&351;ememi&351;tir. Ablimit Rozinin yazd&305;&287;&305; makale de sadece 1981 de ne&351;redilebildi. 1978’den sonra Eyalet çap&305;nda özel makamlar&305;n direktifleriyle, Kurumlar&305;n, Ünversitelerin ara&351;t&305;rma bölümleri ve ara&351;t&305;r&305;c&305;lar taraf&305;ndan de&287;i&351;ik düzeyde haz&305;rlanan “Uygur edebiyat&305; tarihi” adl&305; Kitaplarda Ka&351;garl&305; ve Divan hakk&305;nda özel bir bölüm aç&305;lm&305;&351;t&305;r. Bu Kitaplar 1980’den sonra Ünversitelerde derslik olarak söylenmektedirler.

12. Divan yay&305;n&305; gündeme getirildi ve ba&351;ar&305;l&305; sonuçland&305;. Eyalet Hükümetinin düzenlemesi alt&305;nda Eyalet milletler ara&351;t&305;rma enstitüsü 1977’de Divan’&305;n ça&287;da&351; Uygurçaya ve Çinçeye Tercüme edilmesini gündeme getirmi&351;tir. Bu, 1978’de devlet sosyal bilimler ara&351;t&305;rma projesilerinden biri olarak kabul edilmi&351;tir. Ayn&305; y&305;l eylül aylar&305;nda &350;incang sosyal bilimler akidemisinde Abdusalam Abbasof’un müdürlü&287;iü ve Çin – Hua’n&305;n Müdür yard&305;mc&305;l&305;&287;&305; alt&305;nda bir haz&305;rl&305;k görme komitesi kurulmu&351;tur. neticede dil ara&351;t&305;rmalar&305; enstütüsünün ara&351;t&305;r&305;c&305;lar&305; ba&351;ta olmak üzere ve di&287;er kurumlarda çal&305;&351;an uzmanlar&305;n i&351; birli&287;i yapmas&305;yla Divan Uygurçaya ve Çinçeye ba&351;ar&305;l&305; olarak tercüme edilmi&351;tir. Uygurça nüshas&305; üç ciltli olarak tercüme edilen ve Ba&351; muhar&305;rl&305;&287;&305;n&305; &304;brahim Muthi, ba&351; muharr&305;r yard&305;mc&305;l&305;&287;&305;n&305; Mirsultan Osman ile &304;min Tursun deruhte eden Divan ,1981,1983 ve 1984’de &350;incang Halk yay&305;n evi taraf&305;ndan yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r. Çinçesi 2000’de Pekinde milletler yay&305;n evi taraf&305;ndan yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r. Divan’&305;n yay&305;n&305; Çin’de Divan ara&351;t&305;rmalar&305;n&305;n resmi bir &351;ekilde ba&351;land&305;&287;&305;n&305; göstermi&351;tir. bu tarihten sonra ayn&305; konuda ara&351;t&305;rmalar gittikçe ço&287;alm&305;&351;t&305;r ve ayr&305;- ayr&305; alanda bilimsel bir hüviyet ile sürdürülmü&351;tür ve büyük bir ba&351;ar&305;lar elde edilmi&351;tir, hatta bir çok bak&305;mdan yabanc&305; illerdeki ara&351;t&305;rmalar&305;n önüne ge&351;mi&351;tir. Elbette burada seleflerin bu büyük çal&305;&351;ma yolunda harcad&305;&287;&305; çabalar&305; itici bir rol oynam&305;&351;lard&305;.

13. &350;incang’da ve Çin’in di&287;er bölgelerinde yay&305;nlanan Lugat, sözlük, Ansiklopedi, rehber ve di&287;er bilimsel kitaplarda Ka&351;garl&305; ayr&305;ca tan&305;t&305;lm&305;&351;t&305;r ve Divan için ayr&305; bir yer verildi. Örne&287;in, Uygur bilim adamlar&305;n&305;n yazd&305;&287;&305;  Uygur tarihi ve kültürü ile ilgili çe&351;itli kitaplar&305;n d&305;&351;&305;nda Çinlilerin haz&305;rlad&305;&287;&305; Si-hai(1980, Shang-hai), Çin az&305;nl&305;klar&305;(1981,Pekin), büyük Çin  ansiklopedisi (“millet”, felsefe”, “Çin edebiyat&305;”, “dil ve yaz&305;” maddeleri,1986, Pekin-Shang-Hai), millet lugat&305; (1987, Shang-Hai), Çin milletleri tarihindeki &351;ahslar ansiklopedisi(1990, Pekin), eski Uygur &351;iirlerinden derleme(1982, Ürümçi), Göktürk Tarihi(1992, Pekin), Çinin Kuzey&305;nde ya&351;ayan eski milletlerin Tarihi( 1993, Harbin), eski Uygur tarihi(1995, Kökhot), Bat&305; eller medeniyet tarihi(1996, Pekin) bunlar aras&305;ndad&305;r.

14. Ka&351;garl&305; Mahmud’un türbesi sürekli olarak ziyaret edilmektedir. Yine muhafaza edilmekle beraber tam&305;r&305; da yap&305;lm&305;&351;t&305;r. Anla&351;&305;ld&305;&287;&305; gibi, Ka&351;garli, hayat&305;n&305;n son zamanlar&305;nda yurduna dönmü&351; ve “medrese’i mahmudiye” adl&305; bir medrese yapt&305;rm&305;&351;. ad&305;na at&305;f edilen  medresede bir süre müderrislik yapm&305;&351; olan Ka&351;garl&305; öldükten sonra ayn&305; bilim oca&287;&305;n&305;n yan&305;na gömülmü&351;tür. türbesi Opal kasabas&305;n&305;n Azik köyündeki “Hazreti Mollam” ad&305;ndak&305; bir da&287;&305;n yamaçlar&305;ndak&305; “arik Bulak” üstüne gömülmü&351;tür. Ka&351;garl&305; Mahmud Türbesine tarihte “Hazreti Mollam Türbesi” ad&305; da verilmi&351;tir. 900 senelik bir tarihe sahip olan bu Türbe, bildi&287;imize göre, Hicri 1245’de(1829-1830) ve 1315’de(1897-1898) de iki defa tam&305;r edilmi&351;tir. 1 aral&305;k 1983 de &350;incang Uygur Özerik bölgesi Halk Hükümeti özel bir duyuru yay&305;nlam&305;&351; ve  Ka&351;garl&305; Mahmud Türbesinin eyalet hükümeti taraf&305;ndan ayr&305;ca muhafaza edilecek kültürel bölgeleri listesine al&305;nd&305;&287;&305;n&305; bildirmi&351;tir.burada &351;unu belirtmek icap etmek gerekir, Çin Devlet Konsey&305; 6.defa karar alarak Devlet taraf&305;ndan ayr&305;ca muhafaza edilecekcek kültürel yeri olarak onaylam&305;&351;t&305;r.

Eyalet Hükümetini bahsigeçen duyurunun karar&305; üzerine 1984-1985 tarihinde Ka&351;garl&305; Mahmud Türbesi büyük  bir ölcüde tam&305;r edilmi&351;tir. Eyalet hükümeti türbenin tam&305;r&305; için 400 Bin Yuan bütçe vermi&351;tir. Ka&351;garl&305; Mahmud türbesine ba&287;l&305; muhafaza alt&305;na al&305;nm&305;&351; bölgenin yüz ölçümü 73 Bin metre karedir. Ayn&305; zamanda buras&305; Çin s&305;n&305;rlar&305; içindeki önemli bir seyahat bölgelerindendir. her sene Çin Uyruklar&305;ndan ve yabanc&305; devletlerden binlerce ziyaretçileri kendine çekmektedir.

15. Hazreti Mollam, yan&305; Ka&351;garl&305; Mahmud Hakk&305;nda yaz&305;lm&305;&351; tezkereler elden ele geçmi&351; ve sevgi içinde okuyacak eserler aras&305;na girmi&351;tir. Bununla kalmayarak, uzun tarihten beri halk aras&305;nda söylenegelen Ka&351;garl&305; Mahmud hakk&305;ndak&305; pek çok rivayetler kaleme al&305;nd&305;. Mazideki halk sever edipler bir çok defa hazreti mollam’a at&305;f edilen tezkereleri yazm&305;&351;t&305;r. Bu tür tezkerelerin ekseriyeti “Kültür devrimi”ne(1966-1976) kadar halk&305;n elinde saklanm&305;&351;t&305;r ve adamlar onlar&305; çok ihlas ile okumu&351;tur, hatta baz&305; k&305;s&305;mlar&305; haf&305;zal&305; adamlar taraf&305;ndan ezberlenmi&351;tir. 1980’den sonra ezberlenmi&351; bu tezkereler yaz&305;ya geçirilmi&351; ve ka&351;gar edebiyat&305;, Bulak, Miras dergilerinde ve &350;incang Halk edebiyati(3.cilt), ipek yurdundaki Efsane ve rivayetler, Ka&351;gar köhne &351;ehir halk rivayet ve hikayeleri, Ka&351;gar halk hikayeleri ve  Uygur Halk rivayetleri gibi kitaplarda yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r. Yine 1980’lerden itibaren Ka&351;garl&305; Mahmud’un hayati tasvir edilen bedii eserler de yaz&305;lma&287;a ba&351;lam&305;&351;t&305;r. bilhassa Farhat Ciylan’&305;n yazd&305;&287;&305; ve 1994’de &350;incang halk yay&305;n evi taraf&305;ndan yay&305;nlan Ka&351;garl&305; Mahmud adl&305; biografik roman çok dikkat&305; çekmektedir. Ayn&305; Roman&305;n Zeynure Öztürk taraf&305;ndan Türkçeye çevrilmi&351; nüshas&305;n&305;n 2006 de &304;stanbul’da Kaknüs yay&305;nlar&305; taraf&305;ndan yay&305;nland&305;&287;&305; bilinmektedir. Bundan ba&351;ka Ahmet Ziya’i 1980’l&305; y&305;llar&305;nda Yusup Ve Mahmud adl&305; destan yazm&305;&351;t&305;r.ayr&305; k&305;s&305;mlar&305; Uygur Klasik edebiyati ve On iki mukam ara&351;t&305;rma örgütü taraf&305;ndan hüccetli bir malzeme &351;eklinde yay&305;nlam&305;&351;t&305;r. &350;air Nurmuhammed &304;rkinin yazd&305;&287;&305; ve Ünlü Muzisyen Tursun Kad&305;r&305;n besteledi&287;i Ka&351;garl&305; Mahmud adl&305; &351;ark&305; 20 senedir Toplumda begenilip dinlenmektedirler.

16. Ka&351;garl&305; Mahmud ve e&351;siz eseri Divan hakk&305;nda bizzat veya vas&305;tal&305; olarak yap&305;lan konfranslar, toplant&305;lar ve Kongreler düzenlenmi&351;tir. 1956-1957’de ilk baharda Ürümçi’de Eyalet yazarlar birli&287;inin huzurunda Uygur edebiyat Tarihini yazmak hususunda müzakereler yap&305;l&305;rken Ka&351;garl&305;’n&305;n çal&305;&351;mas&305; ve ya&351;am öyküleri muhakeme edilmi&351;tir. 1977,1978 ve 1979 lerde &350;incang sosyal bilimler akademisinde bilginler ve Uzmanlar bir araya toplan&305;p Divan’&305; Ça&287;da&351; uygurçaya ve Çinçeye tercüme etmek meselesi ve yöntemleri hakk&305;nda muhakeme yapm&305;&351;t&305;r. 1978-1979 tarihinde Eyalet yazarlar birli&287;inin huzurunda, 1978, 1979, 1985, 1996 tarihlerinde &350;incang Ünversitesinde Uygur edebiyat tarihini yazmak için müzakere yap&305;l&305;rken Ka&351;garl&305; Mahmud ba&351;l&305;ca olarak muhakeme edilmi&351;tir. 1980’de Ürümçi’de Türk dili ara&351;t&305;rmalar&305; konfrans&305; yap&305;lm&305;&351;t&305;r. Konfransta bir çok bilim adamlar&305; Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divan hakk&305;nda çal&305;&351;malar&305;n&305; ortaya atm&305;&351;t&305;r. Türk dili ara&351;t&305;rma enstütüsünün son zamanlarda yap&305;lan her bir konfranslar&305;nda da ayn&305; konuya ait bildiriler söylenmi&351;tir. Çin Türk dili ara&351;t&305;rma enstitüsünün 1996’ de kas&305;m aylar&305;nda Pekin’de düzenleyen 8. kongresi mahsus Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divan’a at&305;f edilmi&351;tir. Kongreye 50 küsür bildiri sunulmu&351;tur.ekim 2000’de Ürümçide Çin Uygur tarihi ve kültürü ara&351;t&305;rmalar&305; örgütünün düzenlemesi ile “Çin Divanü Lugat-it-Türk kongresi” yap&305;lm&305;&351;t&305;r ve 60’den küsür bildiri sunulmu&351;tur.  Kongrenin di&287;er neticelerinden biri olarak Çin Uygur tarihi ve Kültürü mecmuas&305;’n&305;n 3.cilti(Çinçe ve Uygurça) Ka&351;garl&305; ve Divan’a at&305;f edilmi&351;tir.(26) Bu   2005’de bilginin yurdu Ka&351;garda “1.ulusal Ka&351;garl&305; Mahmud Kongresi” yap&305;lm&305;&351;t&305;r.Kongrede 130’den fazla bildiri sunulmu&351;tur. Bundan ba&351;ka Divan’&305;n yay&305;n&305; için emek harcayan kurum ve &351;ahslar ödüllendirilmi&351;tir. 

Ezcümle, 19.ve 20. as&305;rlarda Uygurlar büyük bilgin Ka&351;garl&305; Mahmud hakk&305;nda belirli bir ölçüde bilgi edinmi&351;tir. Onlar, Bu büyük insan&305;n ad&305;n&305;, kitab&305;n&305; ve hasiyetli türbesini de&287;i&351;ik &351;ekillerde dile getirmi&351;tir. Bilimsel eserlerinde onundan bahsetmi&351;tir. Ayr&305;ca, türbesini ziyaret etmi&351;tir, zamanda&351; adamlar&305; ve yeni nesillerin zihniyet bak&305;m&305;ndan erginli&287;ine kavu&351;turmak için bilginin sihri gücüne müracaat etmi&351;tir. ad&305;n&305;n kaybolmadan nesilden nesile ula&351;mas&305; için zincirli &351;ekilde çal&305;&351;m&305;&351;t&305;r ve eserini gün &305;&351;&305;&287;&305;na ç&305;karmak yolunda destanl&305;k bir çaba göstermi&351;tir. günümüzde büyük dedemiz Ka&351;garl&305;’n&305;n paha biçmez &351;ah eseri Divanü Lugat-it-Türk ilim adamlar&305;n&305;n elinde de&287;erini daha da artt&305;rmaktad&305;rlar. Her hangi bir millet ona büyük bir saygi göstermektedirler.

 

Kaynak ve notlar:

(1)Yusup Has Hacip, Kutadgu bilig, uygurçe, 4341-, 4342-, 4347-, 4352-beyitler, 893-, 895.s, 1984, Pekin, Milletler yay&305;nevi.

(2) MUTH&304;, &304;brahim, OSMAN, Mirsultan, “Ka&351;garl&305; Mahmudun Yurdu, hayat&305; ve Türbesi”,”Tar&305;m” dergisi, Uygurçe, 1984, say&305; 3.

ZUNUN,M, ÖMER,A, Ka&351;garl&305; Mahmud(mecmue), 1985, Ka&351;gar Uygur yay&305;n evi.  

(3) RUZ&304;, Ablimit, alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü lugat-it-Türk, &350;incang Üniversitesi bilimsel dergisi, Uygurçe, 1981, say&305; 1.

(4) ZUNUN,M, ÖMER,A, Ka&351;garl&305; Mahmud(mecmue), 1985, Ka&351;gar Uygur yay&305;n evi.

(5) ZUNUN,M, ÖMER,A, Ka&351;garl&305; Mahmud(mecmue), 1985, Ka&351;gar Uygur yay&305;n evi.

(6) ROZ&304;, Ablimit, Alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü Lugat-it-Türk, &350;incang Üvnersitesi Bilimsel dergisi, Uygurçe, say&305; 1, 1981.

(7) Z&304;YA’&304;, Ahmet, Rabiya ve Saiddin, Uygurçe, 94.s,1985, Pekin, milletler yay&305;nevi.

(8) Z&304;YA’&304;, Ahmet, Rabiya ve Saiddin, Uygurçe, 94.s,1985, Pekin, milletler yay&305;nevi.

(9) MEHMUDI, Hamud, Hemra’i gazellerinin gerçek müellifi kimdir? “Tarim” dergisi, Uygurçe,1987,say&305; 10,135.s.

(10) KURBANI,Muhammed Emin, &350;air Kutluk haci &350;avki, “Ka&351;gar edebiyat&305;”, uygurçe, 1980,say&305; 3,71-,72.s)

(11) Ablimit Rozi ile konu&351;ma, 1eylül 1996’ de yap&305;lm&305;&351;t&305;r.

(12) Ahmat Ziya’i hat&305;ralar&305;, &350;incang tarih malzemeleri, Uygurçe, say&305; 28,177.s, 1990, &350;incang halk yay&305;nevi.

(13)Ablimit Rozi ile konu&351;ma,

(14) ROZ&304;, Ablimit, alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü lugat-it-Türk, &350;incang Üniversitesi bilimsel dergisi, Uygurçe, 1981, say&305; 1.

(15) ROZ&304;, Ablimit, alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü lugat-it-Türk, &350;incang Üniversitesi bilimsel dergisi, Uygurçe, 1981, say&305; 1. SAD&304;VAKKASOF, G, “ünlü eser divanü lugat-it-Türk”ün uygurçe tercümesi üzerine, “Bulak” dergisi, Uygurçe,1997,1 say&305;.

(16) RUZ&304;, Ablimit, alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü lugat-it-Türk, &350;incang Üniversitesi bilimsel dergisi, Uygurçe, 1981,say&305; 1.

(17) Sayfullayuf &304;le yap&305;lan Konu&351;ma,16 mart 2000 tarihinde. Bunu Ablimit Rozi de tasvip etmektedir.

(18) RUZ&304;, Ablimit, alim Ka&351;garl&305; Mahmud ve Divanü lugat-it-Türk, &350;incang Üniversitesi bilimsel dergisi, Uygurçe, 1981,say&305; 1.

(19) Sayfullayuf &304;le yap&305;lan Konu&351;ma,16 mart 2000 tarihinde.

(20) Uygur Sayran&305; ile konu&351;ma hat&305;ralar&305;m, 16 mart 2000 de yap&305;lm&305;&351;, “&350;incang sosyal bilimler ara&351;t&305;rmalar&305;” dergisi, 2001, say&305; 3, 48.s.

(21)MUTH&304;,&304;brahim, Ba&351;bakan&305;n Hizmetimize Kar&351;&305; özenlerini hat&305;rl&305;yaca&287;&305;m, i&351; birli&287;i yapmak , aramak, yol açmak ve katk&305; yapmak, Çinçe,180,s, 1993, Pekin , Milletler yay&305;n evi.

(22)MUTH&304;,&304;brahim , benim geçti&287;im geçitler, “Tanr&305; da&287;” dergisi, Uygurçe, 2000, say&305; 2, 75.s,

(23) i&351; birli&287;i yapmak , aramak, yol açmak ve katk&305; yapmak, Çinçe,180,s, 1993, Pekin , Milletler yay&305;n evi.

(24)TA&350;BAY&304;F,T, Ka&351;garl&305; Mahmud ad&305;ndak&305; Uygur K&305;zlar Okulu, “&350;incang Tezkeresi” dergisi, Uygurçe, 2000,1say&305;,

(25) &350;incang &304;ktisad gazetesi, Çinçe, 22 haz&305;ran 2006 tarihindeki say&305;.

(26) Bu Mecmuan&305;n Çinçesi milletler yay&305;n evi taraf&305;ndan, Uygurça nüshas&305; &350;incang halk Yay&305;n evi Taraf&305;ndan 2003’de yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r.

 

Geyretcan Osman(Ut&287;ur) – &350;incang Ünversitesi Filoloji enstütüsü ba&287;l&305; Çin edebiyat&305; Fakultesinde Uygur edebiyat&305; Bölümünde çal&305;&351;iyor.

Geyretcan OSMAN, 1958’de Ka&351;garda do&287;du, 1983’de &350;incang Ünversitesi Dil ve  Edebiyat fakultesinden mezun olmu&351;tur. 1994’de Docent ünvan&305;n&305;, 2004’ de Profüsür ünvan&305;n&305; kazanm&305;&351;t&305;r. &350;imdiye Kadar Uygur Klasik edebiyat&305; tarihinden oçerikler(1987), eski Uygur edebiyat&305; ara&351;t&305;rmalar&305;(1999, Çinçe yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r), Uygur Klasik edebiyat&305; Tarihi(2001), Do&287;u ve Bat&305;’da Uygurlar(2002), Uygurlar&305;n Tarihi ve Kültür üzerine denemeler(2003), eski Tarim medeniyeti(2007) gibi önemli eserleri vard&305;r. Bundan ba&351;ka  eyalet e&287;itim bakanl&305;&287;&305;n&305;n önderli&287;inde düzenlenen ve Ünversiteler için haz&305;rlanm&305;&351; Uygur Klasik edebiyat tarihi(iki ciltli, 2003) adl&305; kitab&305;n ve pedagoji kolejleri için haz&305;rlanan eski uygur edebiyati( iki ciltli,2004-2005) adl&305; kitablar&305;n ba&351; muharl&305;rl&305;&287;&305;n&305; yapm&305;&351;t&305;r. çe&351;itli bilimsel dergilerde ve gazetelerde 250’e yak&305;n yaz&305;lar&305; ne&351;redilmi&351;tir.

  Bu eser, Uygurça(Çin Uygur tarihi ve Kültür ara&351;t&305;rmalar&305; mecmuas&305;’n&305;n 3.ciltide nda yay&305;nlanm&305;&351;t&305;r), Çinçe (Pekinde yay&305;nlanan milletlerin eski eserleri [minzu guji] ve   Shao-Zhong-Yi haz&305;rlayan Divanü Lugat-it-Türk’e ait makaleler mecmuas&305;,2006, &350;incang Halk yay&305;n evi) nüshalar&305;na ve ara&351;t&305;r&305;c&305;n&305;n yeniden elde ettikleri bilgileri katmak, telif ve tad&305;l etmek süretiyle tercüme edilmi&351;tir. 

 

 25-28 aral&305;k 2007 tarihinde Yusufcan Yasin taraf&305;ndan Ürümçi’de Tercüme edilmi&351;tir.

 该篇论文发表在土耳其欧洲亚洲作家协会举办的《Kardex Kalemler》杂志2008年第2期第64-71页。

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  评论这张
 
阅读(4212)| 评论(0)
推荐 转载

历史上的今天

在LOFTER的更多文章

评论

<#--最新日志,群博日志--> <#--推荐日志--> <#--引用记录--> <#--博主推荐--> <#--随机阅读--> <#--首页推荐--> <#--历史上的今天--> <#--被推荐日志--> <#--上一篇,下一篇--> <#-- 热度 --> <#-- 网易新闻广告 --> <#--右边模块结构--> <#--评论模块结构--> <#--引用模块结构--> <#--博主发起的投票-->
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

页脚

网易公司版权所有 ©1997-2017